مراحل شنوایی سنجی نوزاد شامل سه گام اصلی غربالگری اولیه، تکرار تست در صورت نیاز و ارزیابی تشخیصی است که برای بررسی دقیق سلامت شنوایی انجام می‌شود. این ارزیابی‌ها به والدین نشان می‌دهد که آیا سیستم شنوایی کودک به‌درستی به صداها واکنش نشان می‌دهد یا به بررسی‌های تخصصی‌تری نیاز دارد. طی کردن دقیق مراحل شنوایی سنجی نوزاد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تشخیص زودهنگام به مداخله به‌موقع و جلوگیری از تاخیر در رشد گفتار و زبان کمک می‌کند. در ادامه، جدول مسیر ارزیابی و جزئیات هر مرحله را بررسی می‌کنیم.
مرحله اول؛ بررسی شرایط نوزاد پیش از شنوایی سنجی
پیش از شروع ارزیابی، شنوایی‌شناس وضعیت فیزیکی و سوابق پزشکی کودک را بررسی می‌کند تا مطمئن شود شرایط برای انجام تست مهیا است. عواملی مانند سابقه زردی شدید، بستری در بخش مراقبت‌های ویژه و عفونت‌های دوران بارداری می‌توانند روی مسیر ارزیابی تاثیر بگذارند. همچنین برای انجام شنوایی سنجی نوزادان نارس، متخصص به سن اصلاح‌شده و پایداری علائم حیاتی کودک توجه ویژه‌ای می‌کند تا بهترین زمان برای تست انتخاب شود. این بررسی‌های اولیه کمک می‌کند تا پروتکل غربالگری کاملاً متناسب با شرایط اختصاصی کودک طراحی و اجرا گردد.
مرحله دوم؛ آماده‌سازی نوزاد برای انجام تست شنوایی
آرام بودن یا خواب عمیق نوزاد، اصلی‌ترین شرط برای ثبت دقیق امواج صوتی و جلوگیری از خطای دستگاه در حین ارزیابی است. هرگونه حرکت اضافی، گریه کردن یا حتی صدای مکیدن پستانک می‌تواند نویز محیطی ایجاد کند و مانع از دریافت پاسخ‌های صحیح سیستم شنوایی شود. والدین معمولاً نیاز به انجام کار پیچیده‌ای ندارند؛ فقط کافی است پیش از شروع مراحل شنوایی سنجی نوزاد، کودک خود را تغذیه کنند و پوشک او را تعویض نمایند تا در زمان قرارگیری پروب درون گوش، کاملاً راحت و خواب‌آلود باشد.
«برای انجام تست شنوایی، بهتر است نوزاد در زمان ارزیابی خواب باشد. به همین دلیل، معمولاً توصیه می‌شود نوزاد کمی گرسنه و خواب‌آلود به مرکز مراجعه کند، اما از قبل نخوابیده باشد. اگر نوزاد با شیشه شیر تغذیه می‌شود، شیشه آماده همراه داشته باشید. همچنین برای راحتی او، پتو، لباس اضافه و پوشک نیز همراهتان باشد.»Follow-up Newborn Hearing Screening | Connecticut Children’s
مرحله سوم؛ انجام غربالگری اولیه شنوایی نوزاد
غربالگری اولیه با هدف بررسی سریع عملکرد بخش‌های محیطی گوش انجام می‌شود تا نوزادان نیازمند به پیگیری‌های بیشتر شناسایی شوند. این ارزیابی به هیچ وجه به معنای تشخیص نهایی وضعیت شنوایی نیست؛ بلکه صرفاً یک فیلتر اولیه برای جداسازی پاسخ‌های طبیعی از موارد مشکوک است. معمولاً در همان روزهای ابتدایی پس از تولد، زمانی که کودک در آرامش کامل قرار دارد، دستگاه‌های خودکار امواج صوتی ملایمی را به داخل مجرای گوش می‌فرستند تا واکنش سلول‌های مویی حلزون گوش یا مسیرهای عصبی به این صداها ثبت شود.
تست OAE چگونه در غربالگری اولیه انجام می‌شود؟
تست OAE یا انتشار امواج صوتی، وضعیت سلامت سلول‌های مویی در حلزون گوش داخلی را بدون ایجاد هیچ‌گونه دردی ارزیابی می‌کند. در این روش، یک پروب سیلیکونی بسیار کوچک و نرم در دهانه مجرای گوش نوزاد قرار می‌گیرد که صداهای کلیک‌مانندی را پخش می‌کند. اگر حلزون گوش عملکرد طبیعی داشته باشد، در پاسخ به این صداها، اکو یا امواج بازگشتی ضعیفی تولید می‌کند که توسط میکروفون دستگاه ثبت می‌شود. عدم ثبت این اکو در مراحل شنوایی سنجی نوزاد لزوماً نشانه کم‌شنوایی نیست و ممکن است به دلیل وجود ترشحات موقتی باشد.
چه زمانی در غربالگری از تست AABR استفاده می‌شود؟
ارزیابی AABR زمانی کاربرد دارد که نیاز باشد علاوه بر حلزون گوش، پاسخ‌های مسیر عصبی تا ساقه مغز نیز به صورت خودکار بررسی شوند. این تست معمولاً برای کودکانی که دارای عوامل خطر مانند سابقه بستری در NICU هستند، به عنوان خط اول غربالگری انتخاب می‌گردد تا احتمال وجود اختلالات عصبی شنوایی نیز رد شود. در این روش، حسگرهای کوچکی روی پیشانی و پشت گوش نوزاد قرار می‌گیرند و واکنش امواج مغزی به صداهای پخش‌شده از طریق هدفون، با سرعت و دقت بالایی توسط دستگاه تحلیل و ثبت می‌گردد.
مرحله چهارم؛ بررسی و ثبت نتیجه Pass یا Refer
نتیجه غربالگری اولیه تنها در دو حالت کلیِ عبور از تست (Pass) یا نیاز به ارجاع مجدد (Refer) به والدین اعلام می‌شود. نتیجه Pass نشان‌دهنده ثبت پاسخ‌های طبیعی سیستم شنوایی در همان لحظه است و معمولاً به معنای پایان مسیر غربالگری برای نوزادان بدون عوامل خطر محسوب می‌شود. از سوی دیگر، نتیجه Refer صرفاً به این معناست که دستگاه نتوانسته پاسخ واضحی را ثبت کند. این حالت بسیار رایج است و عواملی مانند وجود مایع آمنیوتیک در گوش میانی یا بی‌قراری نوزاد، از دلایل اصلی دریافت این نتیجه هستند.
مرحله پنجم؛ تکرار شنوایی سنجی در صورت Refer شدن نوزاد
تکرار ارزیابی برای نوزادانی که در مرحله اول نتیجه مشخصی نگرفته‌اند، اقدامی کاملاً روتین است و جای هیچ‌گونه نگرانی ندارد. آمارها نشان می‌دهند که بر اساس گزارش آکادمی اطبای اطفال آمریکا، حدود ۲ تا ۱۰ درصد نوزادان در غربالگری اولیه نتیجه Refer دریافت می‌کنند؛ اما شنوایی اکثر آن‌ها در تست مجدد کاملاً طبیعی ارزیابی می‌شود. زمان انجام این تست مجدد بستگی به پروتکل کلینیک دارد و هدف آن، اطمینان از برطرف شدن موانع موقتی مانند جرم مجرای گوش یا مایعات باقی‌مانده از زمان تولد در گوش میانی است.
- بررسی سلامت فیزیکی مجرای گوش: اطمینان از خروج کامل مایعات زایمانی و عدم وجود ترشحات مسدودکننده.
- ارزیابی وضعیت گوش میانی: بررسی احتمال وجود عفونت‌های موقت یا التهاباتی که مانع انتقال صدا می‌شوند.
- بازبینی شرایط محیطی و خواب نوزاد: انجام تست در فضایی آکوستیک‌تر و در زمان خواب عمیق‌تر کودک.
- انتخاب پروتکل دقیق‌تر: استفاده از روش‌هایی مانند AABR در صورت عدم موفقیت مجدد با پروب‌های OAE.
مرحله ششم؛ انجام ارزیابی تکمیلی برای نوزادان مشکوک به کم‌شنوایی
ارزیابی تکمیلی زمانی ضرورت می‌یابد که کودک پس از تکرار غربالگری‌ها همچنان پاسخ مناسبی ندهد یا دارای عوامل خطر جدی باشد. در این بخش از مراحل شنوایی سنجی نوزاد، دیگر به دنبال یک نتیجه ساده رد یا قبول نیستیم؛ بلکه شنوایی‌شناس تلاش می‌کند با ابزارهای دقیق‌تر، ظرفیت واقعی سیستم شنوایی را اندازه‌گیری کند. این ارزیابی‌ها تفاوت ظریفی با غربالگری دارند، زیرا اطلاعات جامع‌تری از آستانه‌های شنوایی در فرکانس‌های مختلف ارائه می‌دهند و مشخص می‌کنند که آیا افت شنوایی واقعاً وجود دارد یا مشکل به بخش‌های انتقالی گوش مربوط است.
مرحله هفتم؛ انجام تست تشخیصی ABR در صورت نیاز
ثبت پاسخ‌های ساقه مغز یا ارزیابی تشخیصی، دقیق‌ترین روش برای تخمین آستانه شنوایی در نوزادانی است که غربالگری‌های اولیه را با موفقیت نگذرانده‌اند. برخلاف دستگاه‌های خودکار، تفسیر امواج در این روش مستقیماً توسط شنوایی‌شناس انجام می‌شود تا کوچک‌ترین واکنش‌های عصب شنوایی به صداهای مختلف تحلیل گردد. انجام تست شنوایی ABR برای نوزادان نیازمند خواب عمیق و طولانی‌مدت است؛ زیرا کمترین فعالیت عضلانی می‌تواند امواج ثبت‌شده را مخدوش کند. نتایج این بررسی به متخصص نشان می‌دهد که ضعیف‌ترین صدایی که مغز نوزاد قادر به پردازش آن است، در چه سطحی قرار دارد.
مرحله هشتم؛ تعیین نوع و شدت احتمالی کم‌شنوایی نوزاد
مشخص شدن نوع و میزان افت شنوایی، مهم‌ترین دستاورد ارزیابی‌های تشخیصی است که مسیر مداخلات بعدی را برای خانواده روشن می‌کند. شنوایی‌شناس با کنار هم قرار دادن نتایج تست‌هایی مانند ABR و وضعیت فیزیکی گوش، تشخیص می‌دهد که آیا افت شنوایی از نوع حسی‌عصبی دائمی است یا یک مشکل انتقالی و قابل درمان محسوب می‌شود. برای مثال، اگر افت شنوایی ناشی از تجمع مایع در گوش میانی باشد، ممکن است با درمان‌های دارویی برطرف شود و نیازی به استفاده از تجهیزات توانبخشی و درمان کم شنوایی دائمی نباشد.
- بررسی سلامت حلزون گوش: تایید عملکرد صحیح سلول‌های مویی و عدم آسیب‌های ساختاری گوش داخلی.
- تحلیل مسیر عصبی: اطمینان از انتقال بی‌نقص سیگنال‌های الکتریکی از عصب شنوایی به ساقه مغز.
- ارزیابی فرکانسی: تعیین اینکه آیا کودک در شنیدن صداهای بم مشکل دارد یا صداهای زیر.
- تشخیص موقت یا دائم بودن مشکل: افتراق بین التهابات گذرای گوش میانی و آسیب‌های دائمی حسی‌عصبی.
مرحله نهم؛ ارجاع نوزاد برای بررسی‌های تخصصی بیشتر در صورت تأیید مشکل
ارجاع به پزشکان متخصص، گام ضروری بعدی برای کودکانی است که افت شنوایی آن‌ها در ارزیابی‌های جامع شنوایی‌شناسی تایید شده است. در این شرایط، پزشک متخصص گوش و حلق و بینی وضعیت ساختاری گوش را بررسی می‌کند و در صورت نیاز، ارزیابی‌های ژنتیکی یا تصویربرداری‌های پزشکی برای یافتن علت اصلی افت شنوایی تجویز می‌شود. انتخاب یک کلینیک مجهز و معتبر مانند مراکز شنوایی سنجی نوزاد در شیراز یا سایر شهرهای بزرگ، به والدین کمک می‌کند تا روند ارجاعات پزشکی و پیگیری‌های تخصصی را با سرعت و اطمینان بیشتری طی کنند.
مرحله دهم؛ شروع پیگیری، توانبخشی یا مداخله شنوایی در صورت نیاز
شروع زودهنگام مداخلات توانبخشی، کلیدی‌ترین عامل در جلوگیری از تاخیرات رشدی نوزادانی است که با کم‌شنوایی دائمی تشخیص داده شده‌اند. بر اساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت، از هر ۱۰۰۰ نوزاد متولد شده، حدود ۱ تا ۳ نفر دارای درجات مختلفی از کم‌شنوایی هستند که با دریافت به‌موقع تجهیزاتی مانند سمعک، می‌توانند مسیر رشد طبیعی خود را طی کنند. تجویز سمعک یک فرآیند کاملاً تخصصی است و شنوایی‌شناس بر اساس آستانه‌های ثبت‌شده در مراحل شنوایی سنجی نوزاد، دستگاه را دقیقاً مطابق با نیازهای شنیداری و فرکانس‌های آسیب‌دیده کودک تنظیم می‌کند.
مراحل شنوایی سنجی نوزاد معمولاً چقدر زمان می‌برد؟
زمان مورد نیاز برای ارزیابی شنوایی مستقیماً به نوع تست، مرحله بررسی و میزان همکاری نوزاد در طول فرآیند بستگی دارد. غربالگری‌های اولیه با دستگاه‌های OAE یا AABR بسیار سریع هستند و معمولاً در صورت خواب بودن کودک، بین ۵ تا ۱۵ دقیقه زمان می‌برند. اما اگر کودک به مرحله ارزیابی تشخیصی ارجاع داده شود، تست‌هایی مانند ABR ممکن است بین یک تا سه ساعت طول بکشند؛ زیرا متخصص باید واکنش به فرکانس‌های مختلف را در هر دو گوش و در زمان خواب عمیق و بی‌حرکتی کامل نوزاد بررسی کند.
برای هر مرحله شنوایی سنجی نوزاد چه مدارک و آمادگی‌هایی لازم است؟
همراه داشتن مدارک پزشکی کامل، نقش مهمی در کمک به شنوایی‌شناس برای تفسیر دقیق‌تر نتایج و انتخاب پروتکل مناسب دارد. والدین باید خلاصه پرونده تولد، سوابق بستری در بخش مراقبت‌های ویژه، آزمایش‌های مربوط به زردی و نتایج غربالگری‌های قبلی را در روز ارزیابی به همراه داشته باشند. همچنین، رعایت دستورالعمل‌های کلینیک درباره زمان بیدار نگه‌داشتن و نحوه تغذیه پیش از تست‌های تشخیصی بسیار ضروری است؛ زیرا موفقیت این ارزیابی‌ها کاملاً به کیفیت خواب کودک بستگی دارد.
